Đưa di sản vào dòng chảy công nghiệp văn hóa, không phải là chỉ “bán”những gì mình có, mà là học cách lắng nghe di sản, hiểu kỹ hơn về nó, rồi mới nghĩ đến chuyện kể lại cho người khác bằng những hình thức phù hợp với hôm nay.
Quảng Ninh có kho tàng di sản văn hóa phong phú với 640 di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh, trong đó có 2 di sản thế giới (vịnh Hạ Long, Yên Tử và các di tích liên quan đến nhà Trần trong quần thể di tích, danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc), 8 di tích quốc gia đặc biệt, hơn 360 di sản văn hóa phi vật thể với 19 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, cùng nhiều di sản văn hóa gắn với cộng đồng các tộc người Kinh, Tày, Dao, Sán Chay, Sán Dìu… đã được kiểm kê, chưa xếp hạng.
Các di sản văn hóa được khai thác đã góp phần thu hút ngày càng đông đảo khách du lịch trong nước và quốc tế đến trải nghiệm, thúc đẩy sự phát triển của công nghiệp văn hóa tại Quảng Ninh. Đơn cử như vịnh Hạ Long, từ khi mới được ghi danh là Di sản thiên nhiên thế giới (1994) chỉ có vài chục nghìn khách du lịch, đến nay đã thu hút tới hàng triệu khách mỗi năm.
Nói đến di sản trong dòng chảy công nghiệp văn hóa, bên cạnh vịnh Hạ Long, không thể không nhắc đến Yên Tử. Quần thể Di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới. Trong cấu trúc quần thể di sản liên tỉnh ấy, Yên Tử giữ vai trò một tâm điểm đặc biệt. Theo TS. Lê Thị Minh Lý, Phó Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Việt Nam, Yên Tử chính là chiếc chìa khóa để hiểu cả không gian văn hóa – lịch sử của quần thể này, từ Phật hoàng Trần Nhân Tông, Thiền phái Trúc Lâm, đến cảnh quan và nếp sống vùng Đông Bắc thời Trần. Chính vị thế ấy khiến việc đưa Yên Tử vào dòng chảy công nghiệp văn hóa không thể chỉ dừng ở đồ lưu niệm đơn lẻ, mà phải bắt đầu từ một cách nhìn mới về di sản.
Ngoài lối kiến trúc làng quê Việt cổ, Làng Nương dưới chân Yên Tử mang tới hành trình nghỉ dưỡng ý nghĩa với đa dạng hoạt động đậm nét văn hóa lịch sử, tái hiện và lưu giữ giá trị truyền thống, như: Làm nón lá, pha trà truyền thống, ngâm chân thảo dược, thiền hành, thiền chuông, thiền trà, mặc cổ phục Việt, xem “Yên Tử đêm hội làng”… Cùng với đó là các trò chơi dân gian như: Ô ăn quan, bắn cung, trang trí chuồn chuồn tre, mặt nạ tre, làm tranh Đông Hồ, tô chữ thư pháp…
Cách nhìn mới, cách ứng xử mới đó là không để di sản đứng yên, di sản “chết”, mà phải xây dựng hệ sinh thái sáng tạo xung quanh di sản. Thực tế, một số điểm du lịch của Quảng Ninh đã xây dựng được nhiều hoạt động dịch vụ du lịch, như khu vui chơi giải trí, cáp treo, nhà hàng, khách sạn, xe điện, cưỡi ngựa giải trí, chèo thuyền nan, thuyền kayak, xem ca nhạc, vẽ tranh dân gian, nhiếp ảnh, thưởng thức ẩm thực, tổ chức đám cưới tại các không gian du lịch…
Khai thác di sản để phát triển công nghiệp văn hóa cần kiến tạo những không gian “bảo tàng sống”. Theo PGS.TS. Phạm Hồng Long (Khoa Du lịch, Trường Đại học KHXH&NV, Đại học Quốc gia Hà Nội), cần định hướng người dân cải tạo nhà truyền thống thành các homestay, duy trì nếp sinh hoạt với bếp lửa, khung cửi, các nông cụ sản xuất, nhạc cụ dân tộc, xây dựng theo hướng bảo tồn thích ứng. Đi liền với đó là hệ thống các sản phẩm lưu niệm với thổ cẩm, trang phục truyền thống, thiết kế túi đựng laptop, khăn quàng cổ, ví cầm tay… sử dụng họa tiết và chất liệu dân tộc.
“Khi di sản bước vào dòng chảy công nghiệp văn hóa, câu chuyện không còn là có sản phẩm hay không, mà là chúng ta có giữ được bản sắc hay không. Một hệ thống tài sản sở hữu trí tuệ (IP) được xây dựng nghiêm túc sẽ giúp di sản tránh được tình trạng bị xé lẻ thành vô số hình ảnh không kểm soát, mỗi nơi một kiểu, mỗi người một cách hiểu” – TS. Lê Thị Minh Lý, Phó Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Việt Nam, lưu ý những người làm du lịch di sản.
Hạ tầng tại các không gian “bảo tàng sống” trong vùng đồng bào DTTS cũng cần được quan tâm hơn nữa. Theo ông Nguyễn Đức Quynh, Trưởng Phòng Quản lý lưu trú và dịch vụ du lịch, Sở VH-TT&DL, hạ tầng ăn ngủ, mua sắm cho du lịch cộng đồng còn hạn chế. Cần nhìn thẳng vào sự thật để tiếp tục khắc phục trong thời gian tới. Phải làm quy hoạch tổng thể rồi đi vào quy hoạch chi tiết 1/500 cho các bản làng.
Hiện Quảng Ninh đã quy hoạch làng 4 DTTS gắn với phát triển du lịch cộng đồng khu vực miền núi, nhưng chỉ 1 làng có quy hoạch chi tiết và được đầu tư, 3 làng còn lại chưa có quy hoạch nên chưa đầu tư được. Vậy nên, chúng ta cần quan tâm đến quy hoạch chi tiết. Từ đấy sẽ thu hút đầu tư hạ tầng thiết yếu, kêu gọi hệ thống doanh nghiệp đầu tư khi đã có quy hoạch, có mặt bằng đất đai. Rồi sau đó, nhân dân cùng tham gia để tạo ra những mô hình mới nâng cao năng lực cho đồng bào DTTS.
Báo Quảng Ninh
